اين جنگل ها خستگي ناپذيرند

 

images/20060827/0000.jpg اگر به شما بگوييم بر خلاف آنچه هميشه شنيده ايد تنها آب نيست که مايه حيات است ، باور مي کنيد؟...آب در کنار خاک و محيط زيست سالم به زندگي ما جان مي بخشد.
اگر درختي نباشد و جنگلي نفس نکشد، آبي در رگه هاي زيرين خاکي که بر آن قدم مي گذاريم باقي نخواهد ماند.
در واقع جنگلها هستند که مايه حياتند. هر بار براي بازديد از جنگلها و عرصه هاي منابع طبيعي در يکي از استان هاي کشور مي رويم ، تحسين و تاسف شگرف وجودمان را در بر مي گيرد. تحسين از ديدن 4 اقليم و گونه هاي گياهي بي نظير در ايران و تاسف از دست رفتن غيرقابل برگشت بخش عظيمي از آنچه روزگاري داشته ايم. و اين بار زماني که به اقليم خشک و نيمه خشک ارتفاعات هزار مسجد و بينالود در خراسان رضوي مي رسيم ، پوشش پراکنده جنگلهاي ارس ، از مقاوم ترين گونه هاي سوزني برگان و با دوره عمري نزديک به 2 هزار سال ، همان احساس هميشگي را در ما زنده مي کند.ايران داراي 12.4 ميليون هکتار عرصه جنگلي است که حدود 7.6 مساحت کل کشور را در بر مي گيرد. لذا ايران جزو کشورهاي با پوشش جنگلي زير 10درصد است. سرانه جنگل در جهان 0.8 هکتار و در ايران 0.2 هکتار است. جنگلهاي ايران به 5ناحيه رويشي تقسيم بندي مي شود که شامل ناحيه هيرکاني و خزري ، ناحيه ارسباران ، ناحيه زاگرسي ، خليج عماني و ناحيه ايران توراني است. ناحيه ايران توراني بزرگترين ناحيه رويشي ايران است و بخش وسيعي از کشور را از دامنه هاي جنوبي البرز تا کوه هاي خراسان ، آذربايجان و دشتها و کويرهاي مرکزي ايران در بر مي گيرد.
خراسان رضوي که پوشش گياهي ارتفاعات آن را در اين گزارش بررسي مي کنيم نيز در ناحيه ايران توراني قرار دارد.
سميعي مقدم ، معاون فني اداره کل منابع طبيعي خراسان مي گويد:خراسان رضوي با وسعت 12.772.500 هکتار مساحتي معادل 7.5 درصد مساحت کشور را شامل مي شود.
جنگلهاي استان خراسان به 2 بخش عمده قابل تقسيم بندي اند: جنگلهاي نيمه خشک تا مرطوب که شامل پوششهاي ارس در ارتفاعات هزار مسجد و بينالود، پسته در شهرستان هاي کلات ، مشهد و تربت جام ، بنه و بادامشک در شهرستان هاي بردسکن کاشمر مي شود. دسته سوم نيز شامل جنگلهاي خشک و بياباني با پوشش تاغ ، قيچ و گز مي شود.

گونه اي براي حفاظت خاک

ارس از معدود گياهاني است که نه تنها از فرسايش خاک جلوگيري مي کند، بلکه به تنظيم رژيم آبي و حفظ بارندگي و پوشش گياهي در ارتفاعات نيز کمک مي کند.دکتر يوسفي تاکيد مي کند: چوب ارس به ندرت مورد حمله حشرات قرار مي گيرد و در برابر قارچ زدگي نيز بسيار مقاوم است. به گونه اي که الوار به دست آمده از چوب اين درخت و بناهاي ساخته شده از آن حتي با گذشت چندصد سال سالم باقي مي مانند. در بحثهاي دارويي نيز از اسانس آن در درمان بيماري هاي سل ، بيماري هاي ميکربي و تقويت کننده معده مي توان استفاده کرد. کما اين که در اين زمينه فعاليت هاي زيادي در کشورهاي اروپايي مانند آلمان صورت مي گيرد.
از اسانس به دست آمده از تقطير چوب ارس نيز در عطرسازي و ساخت حشره کش استفاده مي شود.در واقع تنها عامل جدي تخريب گونه هاي ارس در ايران ، ورورد دام به مناطق جنگلي آن و نيز قطع درختان به عنوان تامين سوخت بوده است تا حدي که هر جا به واسطه ورود دام تخريب و فرسايش خاک را داشته ايم ، ديگر زادآوري ارس را شاهد نبوده ايم.
در واقع حفاظت از اين جنگلها يک نگاه و عزم ملي را مي طلبد ؛ چرا که سياست هاي مقطعي و استاني جز پراکندگي و ناکارآمدي نتيجه ديگري به همراه نخواهد داشت.
حفاظت و قرق دام

در واقع عمليات احيا و حفاظت در جنگلهاي ارس هزار مسجد در مساحت 6600 هکتار انجام شده است که شامل توليد نهال و نهال کاري طي پروسه هاي 2 ساله ، قرق دام ، ايجاد ذخيره گاه جنگلي ، احداث راه دسترسي و ايستگاه توليد نهال مي شود. پروسه آبياري در اين دستگاه ها بدون نياز به مصرف انرژي ، با استفاده از اختلاف ارتفاع و به صورت باران مصنوعي صورت مي گيرد.
عليرضا يوسفي ، معاون اداره جنگلداري منابع طبيعي خراسان رضوي نيز تاکيد مي کند: در واقع تنها مديريت حفاظتي رويشگاه هاي ارس براي احياي اين گونه گياهي کفايت مي کند. اعمال اين مديريت نيز جدا از مناطقي که تخريب در آنها شديد است ، شامل قرق دام مي شود. به همين منظور نيز از 20هزار هکتار جنگلهاي ايران توراني تاکنون مناطقي به وسعت 900 هزار هکتار تحت قرق قرار گرفته اند.دکتر يوسفي نيز اضافه مي کند: مشارکت مردم در طرحهاي منابع طبيعي بايد عملياتي شود، يعني براي آن شاخصهاي کمي در نظر گرفته شود. به بيان ديگر، هيچ راهي جز مشارکت مردم براي احياي اکوسيستم هاي جنگلي وجود ندارد.
احياي جنگل با منابع مالي محدود!

براي اجراي طرح صيانت از جنگلهاي زاگرس در سال 84، 20ميليارد تومان در جنگلهاي خارج از شمال اعتبار مصوب داشته ايم.
دکتر يوسفي ادامه مي دهد: از اين ميزان مبلغ 12.5 ميليارد تومان تخصيص داده شده است. امسال نيز 28ميليارد تومان در کل کشور، در خارج از شمال اعتبار در نظر گرفته شده است. البته نبايد فراموش کرد با اين ميزان اعتبار در سال گذشته تنها 20 درصد از شاخص هدف در برنامه چهارم تحقق پيدا کرد که علتش به کمبود بودجه در اين بخش باز مي گردد. مهندس زنيل پور، مديرکل منابع طبيعي استان خراسان رضوي نيز ابراز اميدواري مي کند که رويشگاه هاي جنگلي در خراسان رضوي نيز همچون رويشگاه هاي ديگر، در امر حفاظت و صيانت ، رديف اعتباري بگيرد.
و سخن آخر...

آيا مي توانيم ادعا کنيم قادر به حفظ عرصه و زيستگاه هاي طبيعي کشوري هستيم که مي گويند روزگاري پوشيده از جنگل بوده است؟ اين ادعا تا يک نگرش و باور جمعي و ملي را براي حفظ تنها منبع واقعي حفظ آب ، خاک و محيط زيست سالم به عنوان پشتوانه نداشته باشد، تا مديريت کارآمد و با وجدان نداشته باشد، تا منابع مالي کافي و لازم نداشته باشد و از ديدگاهي ديگر تا سهمي در توليد ناخالص ملي کشورمان نداشته باشد، بيش از چند دهه آينده زنده باقي نخواهد ماند و پس از آن جز افسوسي بي ثمر، نقشي بر اين سرزمين به جا نخواهد گذاشت.